Buren springen op de fiets

Wil je grensoverschrijdend fietsen tussen Nederland en Duitsland? Klim dan in het zadel in de meest westelijke uitloper van het Teutoburgerwald. Daar bevindt zich het pittoreske Gildehaus, op loopafstand van de Nederlandse grens. Gildehaus is een uitstekende uitvalsbasis om de prachtige omgeving per fiets of te voet te ontdekken.

Gildehaus is ideale startpunt voor grensoverschrijdend ritje
Uitbaters Elke en Louis van Gaststätte Alt Gildehaus, een gezellig bruin café met hotelaccommodatie, verleiden hun gasten graag en bereidwillig met door hen zelf samengestelde grensoverschrijdende fietsroutes. Ze koppelen er wetenswaardigheden, anekdotes en legenden aan. Dat maakt deze tochten tot een bijzondere belevenis. Aan de fietstochten geven ze de naam Noaberstour. Dat verdient enige verklaring. ‘Noabers’ betekent ‘buren’. In de regio heeft dat een zwaardere lading dan elders. Van oudsher waren de bewoners van Gildehaus en omgeving sterk op elkaar aangewezen. Allerlei voorzieningen die tegenwoordig vanzelfsprekend zijn, ontbraken. Daardoor ontstond een soort van burenhulp, het ‘noaberschap.’

Beter een goede buur dan een verre vriend
Wie deel uitmaakte van zo’n groep buren kon altijd rekenen op hulp en ondersteuning bij bijvoorbeeld geboorte, ziekte of overlijden, maar ook bij de oogst of bij het (ver)bouwen van de boerderij. Omgekeerd diende je als ‘noaber’ eveneens hulp te verlenen, ook als je de betreffende buur niet kon uitstaan. De moderne verzorgingsstaat heeft dit oeroude systeem aangetast maar het ‘noaberschap’ bestaat op het platteland in deze regio nog altijd. De naam van de serie fietstochten onderstreept de verstandhouding tussen de bewoners aan beide zijden van de grens die in dit gebied sinds mensenheugenis als goede ‘noabers’ met elkaar omgaan.

Noaberstour
Reisreporter fietste er de ongeveer 40 kilometer lange Alt Gildehaus Noaberstour. We kregen van Elke en Louis (gratis) een routebeschrijving mee met overzichtskaartje en verklarende bijlage. De fietsroute leidt langs onder andere schuilhutten en natuurgebieden op Duits en Nederlands grondgebied. Op de Romberg fiets je langs de enige nog operationele van de vele steengroeven die je er vroeger terugvond. Je ziet er een geologisch openluchtmuseum. Op de Vrijdijk was het destijds niet duidelijk hoe de grens liep. Daarom was het verkeer en vervoer van goederen er vrij. Wie op de weg bleef, had geen last van controle door de douane maar wie er af ging, kon rekenen op de belangstelling van de commiezen. Die konden zich verschuilen in de ‘commiezenhutten’ waarvan er langs de weg een paar zijn gereconstrueerd en nu als schuilhut dienst doen. Tegenwoordig is de Vrijdijk Nederlands grondgebied, wat duidelijk wordt aangegeven door de vele grensstenen langs de weg.

Vuurtoren
Hop naar ‘Leuchtturm’. Dat betekent ‘vuurtoren.’ Een vreemde naam voor een straat ver van de zee. De naam slaat op twee hoge verlichte masten die in de begintijd van de luchtvaart als lichtbakens dienst deden voor vliegtuigen op de route Amsterdam-Berlijn en hier recht overheen vlogen. De betonnen fundamenten zijn nog te zien in een weiland aan de linkerkant van de weg. De Alter Postweg was de oeroude hoofdverbindingsweg tussen Bentheim en Nordhorn en maakte vroeger deel uit van een wijdvertakt netwerk van wegen voor het transport van de post. De postkoetsen die naast post ook andere vracht en passagiers vervoerden, waren een geliefd doelwit van allerlei rondtrekkend gespuis dat deze regio tot de 19^e eeuw onveilig maakte.

Rijke stinkerd
Havezate ‘Gut Brandlecht’ is het restant van de vroegere burcht Brandlecht dat tot nog niet lang geleden als pastorie dienst deed en nu als woonhuis in gebruik is. Er tegenover staat een Rooms-katholieke kerk. Tegen de zijmuur van de kerk staat een oude grafsteen van een pastoor. De steen is afkomstig van de oude kerk die iets verderop aan de Kirchsteg staat en die tot de reformatie in de 16de eeuw uiteraard katholiek was. Geestelijken en welgestelden werden tot in de 19de eeuw in de kerk begraven. De ontbindende stoffelijke resten zorgden nogal eens voor minder frisse geuren in de kerken. Dat verklaart de uitdrukking ‘rijke stinkerd’ zoals we die vandaag nog gebruiken. In de oude kerk van Bentheimer staat een doopvont uit de 12de eeuw. In de directe omgeving van de kerk zijn resten van prehistorische grafheuvels en urnenvelden gevonden die er op wijzen dat dit gebied al duizenden jaren bewoond is. Links van de weg, tegenover de Hörstweg, staat in een bosje een groot en zeer oud kruis van Bentheimer zandsteen. Het mysterieuze monument zou kunnen herinneren aan een dodelijk ongeval, maar het is ook mogelijk dat het een ‘Sühnekreuz’ is, opgericht als boetedoening voor een moord. Volgens deskundigen is het kruis meer dan duizend jaar oud. De route gaat verder langs het Syenvenn, een laaggelegen veenmoeras dat door roofbouw nog niet zo lang geleden ‘dood’ gebied was. Langzamerhand werd het weer een mooi natuurmonument waar zeldzame planten en dieren zich thuisvoelen.

Smokkelaars
Aanvankelijk stelde het smokkelen in deze regio weinig voor. De prijzen van de meeste producten waren in beide landen ongeveer gelijk en er was nauwelijks sprake van grensbewaking in deze dunbevolkte, woeste streek. Dat veranderde in de 19de eeuw door de invoering van rechten en accijnzen wat grote prijsverschillen tot gevolg had. Smokkelen werd tot ver in de 20de eeuw een belangrijke bron van inkomsten voor dit grensgebied. Varkens, schapen, koeien en paarden werden illegaal over de grens gebracht. Maar dat gebeurde ook met landbouwwerktuigen, zuivelproducten, kleding, schoeisel, sterke drank en tropische vogels zoals papegaaien. Koffie en thee werden vaak door vrouwen onder hun wijde rokken vervoerd in speciaal daarvoor vervaardigde zakken, maar ook fietsen waren geschikt als transportmiddel. De buizen van het frame werden vol met koffiebonen gegooid en de binnenbanden volgestopt met theebladeren. Iemand smokkelde zelfs muskaatnoten door ze met een katapult over de grens te schieten in de tuin van zijn Duitse buurman.

PRAKTISCHE INFO
Alt Gildehaus | Dorfstr. 6 | 48455 Bad Bentheim | E-mail: altgildehaus@hotmail.com
Gaststätte Alt Gildehaus heeft voor gasten die Gildehaus en omgeving nader willen verkennen een appartement met eigen keuken, badkamer en overdekt terras ter beschikking. Er zijn ook een aantal kamers beschikbaar.

Foto’s: © Toerisme Bad Bentheim | Teutoburger Wald